به گزارش پایگاه خبری آوای گنج نامه، بیش از یک دهه از قرار گرفتن آسبادهای ایران در فهرست پیشنهادی یونسکو می‌گذرد و خراسان جنوبی اکنون برای تکمیل پرونده ثبت جهانی، مرمت و احیای این سازه‌های تاریخی را در دستور کار قرار داده است. سرپرست پایگاه آسبادهای استان از شناسایی بیش از ۲۰۰ آسباد خبر داده و گفته حدود ۷۰ درصد آسبادهای کشور در خراسان جنوبی متمرکز است.
آسبادها پس از حدود نیم قرن توقف فعالیت، اکنون میان دو مسیر قرار گرفته‌اند؛ یا با مرمت و تکمیل پرونده به جاذبه‌ای گردشگری تبدیل می‌شوند یا فرسودگی و کمبود اعتبار بخش دیگری از این میراث را از بین می‌برد.
فناوری کهن برخاسته از دل کویر
براساس اسناد تاریخی، سابقه ساخت آسبادها در شرق ایران به دوره‌های پیش از میلاد بازمی‌گردد. وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان، زمینه‌ساز شکل‌گیری این فناوری بومی بود؛ پره‌های چوبی بزرگ با نیروی باد می‌چرخید و از طریق سازوکار داخلی، گندم را به آرد تبدیل می‌کرد.
گزارش «ییت»، افسر انگلیسی که در سال ۱۸۹۴ وارد نهبندان شده بود، از وجود حدود ۵۰ آسباد فعال در آن منطقه حکایت دارد. بقایای این سازه‌ها امروز در نهبندان، خوانشرف، طبس مسینا، درمیان، درح، خونیک، چهارفرسخ، رومه، علی‌آباد، محمدآباد و دستگرد دیده می‌شود.
بیش از ۲۰۰ آسباد شناسایی‌شده در استان
حسین شبانی، سرپرست پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی، در گفتگو با خبرنگار مهر گفت ویژگی‌های زیباشناختی آسبادها، نقش آنها در معیشت مردم و تلفیق معماری سنتی با انرژی پاک، از مهم‌ترین دلایل اهمیت ثبت جهانی این آثار است.
به گفته او، تمرکز اصلی آسبادهای استان در طبس مسینا و نهبندان قرار دارد؛ در طبس مسینا دشت حاصلخیز موجب افزایش تعداد آسبادها شده و در نهبندان، قرار گرفتن در مسیر تجاری جاده ادویه و تجارت با هند به رونق این سازه‌ها کمک کرده است.
شبانی افزود که در کنار خراسان جنوبی، سهم استان کرمان از آسبادهای کشور حدود ۱۴ درصد، خراسان رضوی حدود هفت درصد و یزد حدود دو درصد اعلام شده است.
مرمت ناتمام و کمبود اعتبار
توقف نیم‌قرنی فعالیت آسبادها آسیب‌های جدی از جمله فرسودگی خشت‌ها و آسیب به پره‌های چوبی را به همراه داشته است. شبانی با تأکید بر ساختار فنی و عملکردی این سازه‌ها هشدار داد که اگر حتی بخشی از اجزای آنها به‌درستی تنظیم نشود، امکان فعالیت صحیح آسباد وجود نخواهد داشت.
بر اساس اعلام او، طی یک دهه گذشته حدود دو و نیم میلیارد تومان از محل سرفصل‌های مختلف برای مرمت آسبادها اختصاص یافته، اما با توجه به گستردگی آثار این منابع کافی نیست.
نقشه راه تازه برای تکمیل پرونده
آسبادهای ایرانی در سال ۲۰۱۶ با شماره ۶۱۹۲ در فهرست پیشنهادی یونسکو قرار گرفتند، اما مسیر تا ثبت نهایی به مطالعات گسترده، مستندسازی و ساماندهی عرصه و حریم نیاز دارد. سومین جلسه کمیته راهبری ثبت جهانی آسبادهای استان با محوریت بررسی آخرین وضعیت پرونده برگزار شد.
سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، با اشاره به سفر محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، گفت با دریافت ابلاغیه رسمی نیازمندی‌های پرونده، نقشه راه برای تکمیل آن روشن شده است.
مطالعات مردم‌نگاری و جمع‌آوری اسناد و عکس‌های تاریخی آسبادها انجام شده و پس از پایان پژوهش‌های میدانی، مرحله تدوین نهایی دنبال خواهد شد.
برآبادی یکی از چالش‌های اصلی را کمبود اعتبار برای تهیه نقشه‌های فتوگرامتری، نقشه‌های هوایی و پلان‌های معماری عنوان کرد. محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی، نیز خواستار جبران کمبودهای اعتباری سنوات گذشته و تدوین برنامه زمان‌بندی عملیاتی شد.
به گفته فرهادی، فرمانداران شهرستان‌های نهبندان و درمیان باید موضوع ثبت جهانی آسبادها را در صدر مطالبات شهرستانی قرار دهند و بر عملکرد دستگاه‌های اجرایی در این زمینه نظارت کنند. سرنوشت این میراث کویری اکنون به تخصیص اعتبار و سرعت گرفتن روند مستندسازی گره خورده است.
