به گزارش پایگاه خبری آوای گنج نامه، شورای تخصصی پایگاه‌های میراث جهانی در نشست ۲۶ مهرماه، مسیر پیشنهادی خط ۲ مترو اصفهان از مجاورت مسجد جامع عتیق را تأیید نهایی نکرد و بررسی پرونده را به مطالعات کارشناسی بیشتر موکول کرد. کارشناسان حوزه فرونشست و سازه با اشاره به فرسودگی مصالح و مشکلات رطوبتی این بنای تاریخی، هشدار می‌دهند که نصب تجهیزات کاهش ارتعاش به‌تنهایی تضمینی برای ایمنی مسجد در برابر عبور قطارهای مترو نیست. وزیر میراث فرهنگی نیز از تشکیل شورای فنی تخصصی با محوریت استاندار اصفهان برای بررسی این موضوع خبر داده است.
تغییر مسیر خط یک متروی اصفهان برای جلوگیری از عبور از زیر میدان نقش‌جهان، در زمان خود با رایزنی مدیران میراث فرهنگی و شهرداری اتخاذ شد. اما در طراحی خط ۲ مترو، مسیر عبور از محور تاریخی سلجوقی و مجاورت مسجد جامع عتیق همچنان حفظ شد و اکنون با پیشرفت عملیات اجرایی، پرسش از ایمنی این مسیر به چالشی جدی برای میراث اصفهان تبدیل شده است.
اختلاف دو دسته مطالعه بر سر میزان خطر
یک مطالعه مبتنی بر سنجش ارتعاشات و ارزیابی رفتار بناهای تاریخی، از قرارگرفتن حدود ۷۰ اثر در معرض آسیب جدی و احتمال تخریب ۴۰ یا ۴۱ بنا در صورت عبور قطارها خبر می‌دهد که مسجد جامع عتیق نیز در میان آن‌هاست. مطالعه دیگر صرفاً به ثبت وضعیت موجود ترک‌ها و شرایط سازه‌ای مسجد پرداخته و منتقدان آن را برای تعیین اثر ارتعاشات آینده مترو کافی نمی‌دانند.
محمدحسن طالبیان، عضو شورای راهبری وزارت میراث فرهنگی و مشاور وزیر در امور میراثی اصفهان، گفت میزان فرونشست در محدوده میدان امام علی بین پنج تا هشت میلی‌متر گزارش شده و برخی ترک‌های موجود در این پایگاه جهانی ناشی از همین فرونشست است. وی افزود مشاوران مختلفی مطالعات فنی و میراثی انجام داده‌اند و وزارت میراث فرهنگی نیز گروهی را برای راستی‌آزمایی این مطالعات به کار گرفته تا گزارش‌های پراکنده در قالبی یکپارچه تجمیع شوند.
تا زمانی که اطمینان کافی از نبود ریسک حاصل نشده، نباید مسیر را با آسودگی خاطر تأیید کرد.
طالبیان تأکید کرد چون پرونده مسجد جامع عتیق و خط ۲ مترو جنبه بین‌المللی و حقوقی پیدا کرده، گزارش نهایی باید با استانداردهای یونسکو تطبیق داده شود و برای مرکز میراث جهانی ارسال شود؛ فرآیندی که امکان بررسی مستندات توسط نهادهایی مانند ایکوموس و درخواست بازدید کارشناسان بین‌المللی را نیز در پی دارد.
تجربه گودال ۱۵ متری و نبود پایش مستمر
بهرام نادی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد و پژوهشگر حوزه فرونشست، گفت از نظر فنی کنترل تغییرشکل‌ها و ارتعاشات در یک سامانه مهندسی کامل امکان‌پذیر است، اما این امر به کنترل همه پارامترهای مؤثر وابسته است و نمی‌توان احتمال خطا را صفر دانست. وی به حادثه‌ای در محدوده خیابان هاتف اشاره کرد که پیش از رسیدن مسیر مترو به میدان عتیق به ایجاد گودالی با عمق حدود ۱۵ متر انجامیده و در نقطه‌ای دیگر، مواد ناشی از تزریق به سطح خیابان بالا زده است.
نادی گفت برخلاف تجربه خط یک مترو در محدوده چهارباغ، سامانه‌ای که ارتعاشات را به‌طور مستمر اندازه‌گیری و داده‌ها را برای پردازش ارسال کند، در مسجد جامع عتیق مشاهده نکرده است. وی تجهیزات کاهش ارتعاش را به قطعاتی مانند کمک‌فنر خودرو تشبیه کرد که در صورت فرسودگی یا نبود تعمیر و نگهداری مناسب، کارایی اولیه خود را از دست می‌دهند و صرف نصب آن‌ها بدون پایش مستمر نمی‌تواند تضمینی برای جلوگیری از انتقال ارتعاش باشد.
به گفته این پژوهشگر، لایه‌های رسی در بخش‌هایی از محدوده پایگاه جهانی تا عمق حدود ۱۰ تا ۱۱ متر ادامه دارند و از آن عمق تا ۳۰ تا ۳۲ متر، لایه‌های شن گزارش شده است. خاک رس نسبت به تغییرات رطوبتی حساس است و فرونشست موجود می‌تواند در کنار ارتعاشات، شرایطی پیچیده‌تر ایجاد کند.
نگرانی از نشست موضعی و نامتقارن زمین
علی بیت‌اللهی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه فرونشست، گفت عمق تونل‌های مترو در اصفهان در مقایسه با برخی شهرهای دیگر جهان چندان زیاد نیست. وی به رخدادهایی در خطوط در حال احداث مترو اشاره کرد که طی آن‌ها مواد ناشی از حفاری یا تزریق به سطح زمین رسیده‌اند.
بیت‌اللهی توضیح داد حرکت قطار مترو به‌طور طبیعی ارتعاش ایجاد می‌کند که می‌تواند موجب تراکم، جابه‌جایی مواد و تغییر شرایط خاک شود؛ پدیده‌ای که در محدوده آثار تاریخی و مناطق دارای فرونشست خطر بیشتری به همراه دارد. وی نشست موضعی و نامتقارن زمین را یکی از نگرانی‌های اصلی در این پروژه دانست.
پرونده عبور خط ۲ مترو از مجاورت مسجد جامع عتیق همچنان در مرحله بررسی کارشناسی باقی مانده و نتیجه نهایی آن به تجمیع گزارش‌های فنی، تطبیق با استانداردهای یونسکو و تصمیم شورای فنی تخصصی مورد نظر وزارت میراث فرهنگی وابسته است.
