تهران در سه روز گفت‌وگوی بین‌المللی، میزبان تصمیم‌هایی بود که پیوستگی راهبری، اعتبار تخصصی و آینده همکاری‌های منطقه‌ای در پاسداری از میراث زنده را به یکدیگر پیوند داد. تأیید استمرار ریاست دکتر علی دارابی، حفظ حضور اعضای متخصص شورای حکام و تصمیم شورا به انتخاب مجدد مدیرکل بر پایه ارزیابی عملکرد، در کنار بررسی برنامه‌های منطقه‌ای و رونمایی از ترجمه فارسی گزارش جهانی فرهنگ یونسکو ۲۰۲۵، دستاوردهای رویدادی بود که در میانه دشواری‌های منطقه، ظرفیت فرهنگ برای تداوم همکاری را آشکار ساخت.
ششمین نشست شورای اجرایی و هفتمین نشست شورای حکام مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، تحت نظارت یونسکو، در سه روز کاری و در دو مرحله در تهران برگزار شد؛ در شرایطی که بحران‌ها، تنش‌های سیاسی و محدودیت‌های ارتباطی، استمرار همکاری‌های بین‌المللی را دشوار ساخته‌اند.
بااین‌حال، نمایندگان دولت‌ها، اعضای متخصص شورای حکام و نهادهای مرتبط با یونسکو گرد هم آمدند تا درباره آینده پاسداری از میراث زنده و مسئولیت مشترک در قبال دانش و تجربه فرهنگی ملت‌ها گفت‌وگو کنند. اهمیت این مجموعه نشست‌ها را می‌توان در پیوند میان دیپلماسی فرهنگی در شرایط بحران، اعتماد به ظرفیت نهادی مرکز و جهت‌گیری برنامه‌های آن به‌سوی نیازهای امروز منطقه جست‌وجو کرد.
روز نخست؛ شورای اجرایی و بازنگری در مسیر گذشته و آینده
پیش از آغاز هفتمین نشست شورای حکام، ششمین نشست شورای اجرایی مرکز برگزار شد؛ مرحله‌ای که نقشی اساسی در آماده‌سازی محتوای تخصصی و پیشنهادهای قابل طرح در شورای حکام داشت.
در این نشست، برنامه‌ها، تعهدات، مصوبات و تکالیف باقی‌مانده از دوره‌های پیشین پیگیری شد و گزارش فعالیت‌ها، وضعیت اجرای برنامه‌ها، موانع پیش‌رو و پیشنهادهای دوره جدید مورد بررسی قرار گرفت.
اسناد و پیشنهادها با مشارکت اعضا و بهره‌گیری از دیدگاه‌های کارشناسی بازنگری و تکمیل شدند. نیازهای کشورهای عضو، امکان‌پذیری اجرای فعالیت‌ها، شرایط منطقه و ضرورت تقویت همکاری‌های بین‌المللی، از ملاحظات اصلی این فرایند بود.
ارزش این مرحله در پیوند دادن تصمیم‌گیری به تجربه اجرایی بود؛ به این معنا که ارزیابی عملکرد گذشته و گفت‌وگو درباره واقعیت‌های پیش‌رو، مبنای آماده‌سازی اسناد برای دو روز نشست شورای حکام قرار گرفت.
دو روز شورای حکام؛ گفت‌وگوی فرهنگی در شرایط بحران
هفتمین نشست شورای حکام در روزهای ۲۱ و ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵ در هتل لاله تهران برگزار شد و نمایندگان کشورهای عضو، متخصصان و دیگر مدعوین بین‌المللی به‌صورت حضوری و برخط در آن مشارکت کردند.
کشورهای آسیای غربی و مرکزی با مسائل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و گاه امنیتی متفاوتی مواجه‌اند. در چنین فضایی، حفظ ارتباطات نهادی و استمرار همکاری‌های چندجانبه امری بدیهی نیست. از همین رو، مشارکت آنان در بررسی اسناد و همراهی با مأموریت مرکز، فراتر از انجام یک تعهد سازمانی، معنایی فرهنگی و دیپلماتیک داشت.
میراث فرهنگی ناملموس در این نشست، علاوه بر موضوع گفت‌وگو، بستری برای تداوم ارتباط میان کشورها بود. دانش‌ها، سنت‌ها و تجربه‌های مشترک، زمینه‌ای فراهم کردند تا نمایندگان کشورها درباره مسئولیتی مشترک به تفاهم برسند؛ مسئولیتی متکی بر شناخت متقابل، احترام به تنوع فرهنگی و مشارکت در پاسداری از میراث زنده.
تصمیمات نهادی؛ خرد جمعی در پاسداشت تخصص و تداوم مدیریت
در بخش تصمیمات نهادی، استمرار ریاست دکتر علی دارابی بر شورای حکام مورد تأیید قرار گرفت؛ تصمیمی در جهت حفظ پیوستگی راهبری مرکز و پشتیبانی از مسیر همکاری‌های منطقه‌ای آن.
همچنین استمرار حضور اعضای متخصص شورای حکام از ایران، پاکستان و قزاقستان مورد توجه و تصمیم‌گیری قرار گرفت. این اعضا، با پیوند دادن دانش کارشناسی به نیازهای منطقه، در سنجش کیفیت برنامه‌ها و انطباق آن‌ها با اصول کنوانسیون ۲۰۰۳ نقش دارند. حفظ این سرمایه تخصصی، پشتوانه‌ای برای تصمیم‌گیری آگاهانه درباره آینده مرکز است.
در همین چارچوب، شورا موضوع مدیریت مرکز را بر پایه ارزیابی تجربه دوره گذشته بررسی کرد. اعضا در مباحث خود بر نقش مدیریت تخصصی و اشراف بر موضوع و سازوکارهای کنوانسیون ۲۰۰۳ در کیفیت برگزاری نشست‌ها، پیشبرد برنامه‌ها و تبدیل مصوبات به فعالیت‌های اجرایی تأکید داشتند. از این منظر، استمرار دستاوردها به حفظ دانشی مدیریتی وابسته است که بتواند میان اصول پاسداری، نیازهای کشورهای عضو و الزامات همکاری بین‌المللی پیوند برقرار کند.
برآیند این ارزیابی، انتخاب مجدد دکتر آتوسا مؤمنی برای دوره‌ای دیگر از مدیریت مرکز بود. این تصمیم را می‌توان نمود خرد جمعی شورای حکام در تشخیص و حفظ ظرفیتی دانست که کارآمدی آن در تجربه عملی مرکز ارزیابی شده است؛ اعتمادی که از بررسی عملکرد گذشته برخاسته و به مسئولیت تحقق برنامه‌های آینده پیوند خورده است.
ملاحظه شورا، پیوستگی اجرای برنامه‌ها را نیز در بر می‌گرفت. طرح‌های چندکشوری و شبکه‌های تخصصی به زمان، اعتماد متقابل و پیگیری مستمر نیاز دارند؛ ازاین‌رو، اعضا بر جلوگیری از خلأ مدیریتی و حفظ تداوم فعالیت‌هایی تأکید کردند که افق اجرای آن‌ها فراتر از دوره جاری مدیریت است.
بدین‌ترتیب، تصمیم‌های مربوط به ریاست شورا، اعضای متخصص و مدیرکل، اجزای یک نگاه نهادی به آینده مرکز بودند: راهبری منسجم، پشتوانه کارشناسی و مدیریتی مسلط بر مأموریت بین‌المللی. برای ایران نیز اهمیت این رویکرد در آن است که اعتبار میزبانی یک مرکز مقوله دوم تحت نظارت یونسکو، با اعتماد کشورهای عضو و توان پاسخ‌گویی تخصصی به نیازهای آنان استحکام می‌یابد.
ارزیابی عملکرد؛ مبنای ترسیم افق تازه
بررسی گزارش فعالیت‌های دوره گذشته، فرصتی فراهم آورد تا دستاوردهای مرکز در کنار موانع اجرایی و نیازهای آینده آن سنجیده شود. فعالیت‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر از محدودیت‌های اجرایی و تحولات منطقه‌ای تأثیر پذیرفته‌اند و ارزیابی عملکرد در چنین شرایطی، به شاخص‌هایی فراتر از شمار رویدادهای برگزارشده نیاز دارد.
استمرار ارتباط با کشورهای عضو، حفظ ظرفیت‌های کارشناسی، پیگیری تعهدات، توسعه مشارکت‌ها و انطباق برنامه‌ها با شرایط متغیر، از جمله این شاخص‌هاست. طرح دیدگاه‌های اعضای شورا درباره گزارش عملکرد، به پیوند میان تجربه‌های پیشین و جهت‌گیری برنامه‌های دوره آینده کمک کرد.
میراث زنده و پاسخ‌گویی به مسائل امروز
یکی از وجوه محتوایی نشست تهران، توجه به ظرفیت میراث فرهنگی ناملموس در مواجهه با مسائل معاصر بود. در این رویکرد، میراث زنده سرمایه‌ای پویا از تجربه بشری است که می‌تواند در تقویت تاب‌آوری جوامع و یافتن پاسخ‌های متناسب با شرایط محلی نقش داشته باشد.
بحران آب، تغییرات اقلیمی، ناامنی غذایی و ضرورت دستیابی به الگوهای عادلانه‌تر مدیریت منابع، به دانش بومی اهمیتی تازه بخشیده‌اند. شیوه‌های سنتی استحصال و توزیع آب، نظام‌های بومی خوراک، دانش درمانگری سنتی، مهارت‌های سازگاری با محیط‌زیست و سازوکارهای مشارکتی اداره منابع، بخشی از دانشی هستند که جوامع طی نسل‌های متمادی خلق، آزمون و منتقل کرده‌اند.
ارزش این دانش‌ها، افزون بر اهمیت تاریخی و هویتی، در امکان گفت‌وگو با دانش علمی معاصر است. چنین رویکردی به معنای جایگزین کردن علم جدید با دانش سنتی یا نادیده گرفتن ارزیابی علمی نیست؛ بلکه بر پیوند میان نظام‌های دانشی و مشارکت آگاهانه صاحبان و حاملان میراث تأکید دارد.
در این افق، مأموریت مرکز منطقه‌ای تهران نیز از برگزاری رویدادهای فرهنگی فراتر می‌رود و به فراهم کردن زمینه همکاری برای شناخت، انتقال و بهره‌گیری مسئولانه از دانش زنده جوامع پیوند می‌خورد.
برنامه اقدام ۲۰۲۶–۲۰۲۷؛ پیوند اولویت‌های منطقه با میراث ناملموس
در دومین روز شورای حکام، برنامه اقدام مرکز برای سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ در دستور بررسی قرار گرفت؛ برنامه‌ای که با توجه به نیازهای منطقه، پیشنهادهای کشورهای عضو و دیدگاه‌های متخصصان تدوین شده و بر سه حوزه اصلی پژوهش و شبکه‌سازی منطقه‌ای، ظرفیت‌سازی و راهبری نهادی استوار است.
در بخش فعالیت‌های تخصصی، تقویت تاب‌آوری جوامع در برابر تغییرات اقلیمی، ایجاد شبکه منطقه‌ای دانش درمانگری سنتی، پاسداری از دانش بومی استحصال و مدیریت آب، نظام‌های خوراک سنتی و ظرفیت‌سازی برای اجرای کنوانسیون ۲۰۰۳ مورد توجه قرار گرفت.
این جهت‌گیری، معرفی جلوه‌های فرهنگی را به شناسایی نیازهای مشترک منطقه و بهره‌گیری از ظرفیت میراث زنده پیوند می‌دهد. در منطقه‌ای که بحران آب، تغییرات محیطی و آسیب‌پذیری شیوه‌های معیشت از مرزهای سیاسی فراتر می‌روند، تبادل تجربه میان کشورها می‌تواند زمینه شکل‌گیری راهکارهای مشترک را فراهم کند.
تحقق این برنامه بر تقویت ارتباط میان کشورهای عضو، نهادهای ملی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های جامعه مدنی و جوامع حامل میراث استوار است. در کنار فعالیت‌های تخصصی، پایداری مالی مرکز و امکان بهره‌گیری از مشارکت‌های مکمل نیز مورد بحث قرار گرفت.
در این زمینه، بر حفظ تعهدات مالی دولت میزبان و رعایت قوانین و مقررات ملی و چارچوب‌های مربوط به یونسکو تأکید شد؛ رویکردی که توسعه ظرفیت‌های مالی را با شفافیت، مسئولیت‌پذیری و حفظ استقلال مأموریت تخصصی مرکز همراه می‌سازد.
رونمایی از ترجمه فارسی گزارش جهانی فرهنگ یونسکو ۲۰۲۵
یکی از دستاوردهای فرهنگی نشست، رونمایی از نسخه فارسی گزارش جهانی فرهنگ یونسکو ۲۰۲۵ بود؛ اثری در حوزه سیاست‌ها و تحولات فرهنگی که دسترسی به آن برای پژوهشگران، سیاست‌گذاران و نهادهای تخصصی اهمیت دارد.
ترجمه منابع معتبر بین‌المللی به زبان‌های منطقه، امکان بهره‌گیری گسترده‌تر از یافته‌ها و توصیه‌های جهانی را فراهم می‌کند و به گفت‌وگو میان تجربه‌های ملی و تحولات سیاست‌گذاری فرهنگی یاری می‌رساند. رونمایی از نسخه فارسی این گزارش، نقش مرکز را در دسترس‌پذیر کردن دانش تخصصی بین‌المللی برجسته کرد.
در جریان نشست، تعهدی برای پیگیری و آماده‌سازی نسخه روسی گزارش طی ماه‌های آینده نیز مطرح شد. با توجه به گستره استفاده از زبان روسی در بخش‌هایی از آسیای مرکزی، تحقق این اقدام می‌تواند دسترسی کشورهای منطقه به این منبع را افزایش دهد و زمینه تبادل گسترده‌تر دانش را فراهم آورد.
توجه به ترجمه و گردش منابع تخصصی، بیانگر آن است که همکاری فرهنگی منطقه‌ای، در کنار اجرای پروژه‌ها، به دسترسی مشترک به دانش و تقویت ظرفیت کارشناسی نیز وابسته است.
قدرت نرم فرهنگ و جایگاه مرکز تهران
آسیای غربی و مرکزی گستره‌ای از پیوندهای تمدنی، تاریخی، زبانی و آیینی است که از مرزهای سیاسی امروز فراتر می‌رود. بسیاری از سنت‌ها و دانش‌های زنده این منطقه، محصول قرن‌ها تعامل و تجربه مشترک‌اند و در عین تعلق به جوامع و حاملان خود، ظرفیت ایجاد شناخت و تفاهم میان ملت‌ها را دارند.
این ظرفیت زمانی به سرمایه‌ای مؤثر در دیپلماسی فرهنگی تبدیل می‌شود که به اعتماد، تبادل دانش و مشارکت برابر کشورها بینجامد. تأکید دکتر علی دارابی، رئیس شورای حکام، بر توان فرهنگ برای گشودن قفل‌ها و عبور از بن‌بست‌ها، در همین چارچوب معنا می‌یابد؛ نشست تهران نیز نمونه‌ای از امکان پیگیری مسئولیتی مشترک در زمانی دشوار بود.
برای ایران، میزبانی مرکز منطقه‌ای تحت نظارت یونسکو، فرصتی برای پیوند دادن ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور با مأموریتی بین‌المللی است. بااین‌حال، اعتبار چنین نهادی به محل استقرار آن محدود نمی‌شود؛ میزان اعتماد کشورهای عضو، کیفیت مدیریت، پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی منطقه و توان تبدیل گفت‌وگو به همکاری عملی، معیارهای تعیین‌کننده آن‌اند.
تصمیمات اخیر شورا می‌تواند پشتوانه مرحله جدید فعالیت‌های مرکز باشد. حفظ این پشتوانه نیز مستلزم آن است که مرکز بستری مشترک برای همه کشورهای حوزه مأموریت خود باقی بماند؛ نیازهای آنان شنیده شود، تجربه‌هایشان به رسمیت شناخته شود و جوامع محلی در کانون فعالیت‌ها قرار گیرند.
سه روز نشست؛ مسئولیتی برای سال‌های آینده
ششمین نشست شورای اجرایی و هفتمین نشست شورای حکام مرکز منطقه‌ای تهران، با مجموعه‌ای از تصمیمات نهادی و جهت‌گیری‌های تخصصی به پایان رسید. بازنگری در تعهدات گذشته، بررسی برنامه اقدام و گسترش دسترسی به منابع دانش فرهنگی، مسیر دوره آینده را روشن‌تر کرد؛ مسیری که موضوعات ملموسی چون آب، خوراک، تاب‌آوری و انتقال دانش بومی را به همکاری منطقه‌ای پیوند می‌دهد.
اکنون مسئولیت مرکز، تبدیل اعتماد شورا به همکاری‌هایی پایدار و نتایجی است که جوامع منطقه بتوانند آثار آن را در زندگی و آینده فرهنگی خود مشاهده کنند. مشارکت حاملان میراث، همراهی کشورهای عضو و همکاری نهادهای علمی و فرهنگی، پشتوانه تحقق این مسئولیت خواهد بود.
اهمیت نشست تهران در پیوند میان تصمیم و مسئولیت نهفته است: شورا با اتکا به ارزیابی عملکرد و خرد جمعی، بر حفظ ظرفیت‌های راهبری، تخصصی و مدیریتی مرکز تأکید کرد و افقی برای ادامه فعالیت‌ها پیش روی آن گذاشت. میراث زنده در این افق، دانشی است که از تجربه نسل‌ها برآمده و در پاسخ‌گویی به نیازهای آینده سهم دارد.
در جهانی که بحران‌ها پیوندها را تهدید می‌کنند، گردهمایی تهران نشان داد که فرهنگ همچنان می‌تواند ملت‌ها را بر سر آینده‌ای مشترک گرد هم آورد؛ آینده‌ای که ساختن آن، با تصمیم‌های امروز و مسئولیت‌پذیری در اجرای آن‌ها آغاز می‌شود.
