طرح ایده پیوند میان مراکز اقامتی و کارگاه‌های صنایع‌دستی بار دیگر با اظهارات اخیر برزین ضرغامی، معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی وزارت میراث‌فرهنگی، در حاشیه «نخستین همایش تخصصی هتلداری و صنایع وابسته» (۲۴ و ۲۵ مهرماه به میزبانی اتاق بازرگانی کرمان) بازتاب یافت. ضرغامی با تأکید بر اینکه «صنایع‌دستی نباید صرفاً کالای تزئینی در لابی‌ها باشد، بلکه جزئی از نظام ارزش‌آفرینی در گردشگری است»، از عملیاتی‌سازی سند زنجیره ارزش صنایع‌دستی سخن گفت؛ راهبردی که می‌کوشد با تعریف تورهای تجربه محور و اتصال مسافر به کارگاه‌های خلق اثر، اقتصاد محلی را به چرخه اقامت پیوند بزند.
اما در پس این ایده‌های تئوریک، صحنه عمل در صنعت گردشگری و کارگاه‌های صنایع‌دستی طی یک سال اخیر با واقعیت‌های متفاوتی روبرو بوده است. بررسی اقدامات متولی دولتی (وزارت میراث فرهنگی) در کنار اسناد اعتراضی هتل‌داران و صنعتگران نشان می‌دهد فاصله میان اسناد روی میز و کف بازار همچنان عمیق است.
بخش نخست: وزارت میراث فرهنگی چه کرده است؟ (راهکارها و اقدامات ستادی)
وزارت میراث‌فرهنگی در دوره مدیریتی سیدرضا صالحی‌امیری و تیم معاونت صنایع‌دستی، رویکرد اداری خود را بر پایه مفاهیمی چون «اقتصاد هویت‌بنیان» و «تکمیل حلقه‌های بالادست و پایین‌دست» متمرکز کرده است:
1 – تدوین و ابلاغ سند زنجیره ارزش صنایع‌دستی: به گزارش خبرگزاری‌های رسمی (ایسنا و مهر، پاییز ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵)، وزارتخانه با مشارکت صندوق توسعه صنایع‌دستی و فرش دستباف، سندی را در دست اجرا قرار داده که به گفته ضرغامی، هدف آن رهاسازی هنرمند از بن‌بست بازاریابیِ فردی است؛ به این معنا که هنرمند تولید کند و زنجیره‌های تجاری (از جمله تأسیسات اقامتی و شرکت‌های گردشگری) مسئولیت معرفی و توزیع را بر عهده بگیرند.
2 – حمایت از مدل بوتیک‌هتل‌ها و هتل‌های کارگاهی: ایجاد نمونه‌های اولیه مانند اجرای «کارگاه زنده و عرضه صنایع‌دستی در مراکز اقامتی» (از جمله هتل نور حیات رشت یا هتل‌بوتیک‌های شیراز و کاشان) به‌منزله الگوی تحقق این پیوند معرفی شده است.
3 – دیپلماسی شهری و ثبت‌های جهانی: پیگیری ثبت کرمان به‌عنوان «شهر جهانی صنایع‌دستی» با هدف خلق برند بین‌المللی برای جذب توریست‌های تخصصی پته، فرش و مس.
بخش دوم: صدای هتل‌داران؛ در محاصره قبوض سرسام‌آور و افت ضریب اشغال
در سوی دیگر ماجرا، مدیران هتل‌ها که وزارتخانه آن‌ها را به عنوان بستر پذیرش صنایع‌دستی مخاطب قرار می‌دهد، طی یک سال گذشته درگیر بحران‌های شدید هزینه‌ای و تقاضا بوده‌اند:
1 – شوک حذف تعرفه‌های حمایتی حامل‌های انرژی (آب، برق و گاز):
بر اساس اظهارات رسمی جمشید حمزه‌زاده، رئیس جامعه هتل‌داران ایران (پایگاه خبری «سفر امروز» و نشست‌های صنفی ۱۴۰۴-۱۴۰۵)، حذف تبصره مربوط به محاسبه خدماتی تعرفه گاز و جهش نرخ حامل‌های انرژی به تعرفه‌های تجاری، ضربه سنگینی بر پیکره هتل‌ها وارد کرده است. کار به جایی رسید که تشکل‌های استانی هتل‌داران در استان‌های یزد، اصفهان و فارس علیه تصمیمات تعرفه‌ای به دیوان عدالت اداری شکایت بردند.
2 – بی‌پاسخ ماندن بحران کاهش تقاضا:
به گزارش خبرگزاری خانه ملت (ICANA – کد ۴۰۰۱۵۴) به نقل از نمایندگان عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، پس از تنش‌های منطقه‌ای و شوک‌های گردشگری در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ که ضریب اشغال تأسیسات اقامتی کشور در برخی مقاصد به زیر ۳۰ درصد سقوط کرد، وزارت میراث فرهنگی هیچ‌گونه بسته مشخص حمایتی، امهال تسهیلات بانکی یا مشوق مالیاتی به هتل‌داران ارائه نداد.
3 – رقابت مخرب خانه‌مسافرها و اقامتگاه‌های دستگاه‌های دولتی:
هتل‌داران بارها اعلام کرده‌اند در شرایطی که نظارتی بر فعالیت هزاران خانه‌مسافر بدون مجوز و میهمان‌سراهای ارگانی ارزان‌قیمت نیست، تحمیل هزینه‌های جدید برای تغییر دکوراسیون و برنامه‌های جانبی هویتی در هتل‌های رسمی دشوار است.
بخش سوم: صدای اهالی صنایع‌دستی؛ کاهش اعتبارات و بن‌بست معیشت
صنعتگران و هنرمندان سنتی نیز که قرار است طرف دیگر این زنجیره ارزش باشند، یک سال سخت را با گلایه‌های ساختاری سپری کرده‌اند:
1 – انقباض بودجه‌ای حوزه صنایع‌دستی:
تحلیل ردیف‌های اعتباری در رسانه‌های تخصصی و اسناد قانون بودجه نشان می‌دهد سهم حمایت از زیرساخت‌های صنایع‌دستی کاهش یافته و توان وزارتخانه برای ارائه تسهیلات تبصره ۱۸ و وام‌های کارگاهی را به‌شدت محدود کرده است.
2 – گرانی غرفه‌ها در نمایشگاه‌های رسمی وزارتخانه:
برخلاف هدف اعلام‌شده مبنی بر کوتاه کردن دست واسطه‌ها، صنعتگران بارها در مصاحبه‌ها به تجاری‌سازی نمایشگاه‌های ملی و افزایش چندبرابری بهای غرفه‌ها توسط مجریان وزارتخانه اعتراض کرده‌اند؛ موضوعی که کارگاه‌های خرد روستایی و سنتی را از دسترسی به بازار محروم ساخته است.
3 – بلاتکلیفی بیمه و تعهدات ارزی:
مسئله قدیمی اما لاینحل قطع سهمیه‌های جدید بیمه تأمین اجتماعی صنعتگران صنایع‌دستی از یک سو، و الزام صادرکنندگان خرد به بازگرداندن ارز با سامانه‌های پیچیده گمرکی و ارزی از سوی دیگر، بخش عمده‌ای از تولیدکنندگان پته، سفال و دستبافته‌ها را با رکود شدید تولید مواجه کرده است.
پیوند هتل و صنایع‌دستی چگونه ممکن می‌شود؟
تحلیل مطالبات دو صنف نشان می‌دهد که سخنان اخیر معاونت صنایع‌دستی در کرمان گرچه از منظر «نظریه اقتصاد گردشگری» دقیق و متناسب با روندهای جهانی (تجربه‌محوری) است، اما مادامی که وزارت میراث فرهنگی نتواند در مراجع بالادستی (هیئت دولت، وزارت اقتصاد و سازمان برنامه و بودجه) دو گره اصلی یعنی «تثبیت تعرفه‌های انرژی تأسیسات گردشگری» و «تأمین مالی پایدار و معافیت‌های مالیاتی کارگاه‌های صنایع‌دستی» را بگشاید، اسناد زنجیره ارزش در سطح تفاهم‌نامه‌های ویترینی باقی خواهند ماند.
هتلداری که با خطر توقف عملیات به دلیل قبوض گاز و ریزش مسافر دست‌وپنجه نرم می‌کند، تنها زمانی حاضر به تبدیل هتل خود به نمایشگاه پویا و روایتگر هنرهای سنتی خواهد بود که دولت این مشارکت را در قالب مشوق‌های ملموس مالیاتی و یارانه‌های انرژی ببیند.
